احمد بن محمد بن طيّب سرخسى ( متوفى به سال 899 / 286 ه . ) ، پس از اين است . 69 وى از نويسندگان كم نظير ادب عرب به شمار است ، زيرا هم در فلسفه و علوم دقيقه و هم در نوشته‌هاى هنرى دست داشت . شايد علاقهء او به ادب از لحاظ پيوستگى به دربار معتضد خليفه بود كه در سالهاى آخر زندگى ، كه وظيفهء محتسب بغداد داشت ، قربانى غضب او شد . سرخسى در زمينهء نوشته‌هاى جغرافيايى به مكتب جغرافياى رياضى با تمايلات يونانى وابسته است ، و طبعا اين نتيجهء تأثير استاد وى بوده است ، و از سوى ديگر به جغرافياى توصيفى از نوع المسالك و الممالك علاقه نشان مىدهد . در زمينهء اوّل رسالهء فى البحار و المياه و الجبال را به وجود آورد 70 كه با يكى از تأليفات استادش كه همانند آن است ، رابطه‌اى محكم دارد و همين رابطه سبب آن شده است كه مسعودى به هنگام وصف درياها از هر دو آنها نام مىبرد . و شايد اين همان رساله‌اى باشد كه گاه به نام كتاب منفعة الجبال از آن ياد مىكند . 71 مسعودى در جاى ديگر گويد : 72 سرخسى بجز آن كتابى نكو در مسالك و ممالك و درياها و رودها و اخبار بلاد و غيره تأليف كرده كه آن نيز عنوان المسالك و الممالك دارد . 73 ياقوت از اين كتاب بخصوص در مسائل مربوط به دوران معتضد ، كه سرخسى در بعضى از سفرها همراه وى بوده ، بسيار نقل مىكند . 74 اگر همهء مؤلّفاتى كه ياد كرديم موجود و در دسترس دانشوران بود ، لوحهء تسلسل تاريخى مربوط به پيدايش آثار جغرافياى توصيفى صورت ديگر داشت ، ولى حتّى بدون مطالعهء آثار كمى كه بر جا مانده ، بر اساس مطالبى كه گذشت ، توانيم گفت كه از نيمهء دوم قرن نهم / سوم ه . جغرافياى توصيفى و كمى پيش از آن جغرافياى رياضى اسلوب مشخّص يافته بود و در همين زمان در زمينهء آن ، نه براى منجّمان و رياضيدانان بلكه براى لغت شناسان به صورت خاص ، جولانگاهى فراهم آمد ، و هم آنان بودند كه كتابهاى « انواء » و رساله‌هاى جغرافياى لغوى را دربارهء جزيرة العرب پديد آوردند . بتدريج توصيف شهرها و اقطار مختلف از نوع « فضائل » يا « خصائص » كه مربوط به دوران اموى بود توسعه يافت و گهگاه ، زير نفوذ موضوعات خرافى و علاقه به تفنّن و ايجاد شوق ، به كتابهاى « عجايب » مبدّل شد ، و بالأخره علاقهء شديد به تنظيم و توضيح مطالب به ترتيب راهها به پيدايش كتابهاى « المسالك و الممالك » انجاميد . بعدها فقط كتابهاى « انواء » از اين مجموعه كم مىشود و چهار نمونهء ديگر ، به دورانى دراز رونقى پر مايه دارد و فقط تغييرات كمى بر آنها عارض مىشود : همراه نمونه‌هاى جغرافياى توصيفى ، به قرن نهم / سوم ه . قصه‌هاى مربوط به سفرها و ولايتهاى بيگانه از همه رنگ و نوع ، از سفرهاى خرافى گرفته تا توصيف راهها و منزلگاهها ، با رديف كردن سادهء نامها شكل نهايى گرفت و اين نوع كتابها حتّى به دوران نخستين كمتر از نوع سابق نبود . امّا از « توصيفات » آن روزگار خبر مستقيم زيادى به ما نرسيد ، زيرا غالبا از ميان